HMGS Anayasa Hukuku: Anayasa Mahkemesi'nin Görev ve Yetkileri (m.148-153)

Kısa cevap: Anayasa Mahkemesi; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler (norm denetimi), belirli kişileri görevleriyle ilgili suçlardan Yüce Divan sıfatıyla yargılar, bireysel başvuruları karara bağlar ve siyasi partilerin kapatılması davalarına bakar (m.148-149). HMGS'de bu maddelerin püf noktası; denetim dışı tutulan normlar, başvuru süreleri ve Yüce Divan'da yargılanacak kişilerin listesidir.

Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yapısı

Konuya girmeden önce yapıyı oturtalım; HMGS soruları çoğu zaman üye sayısı ve seçim usulü üzerinden gelir. Anayasa Mahkemesi on beş üyeden kurulur. Üyelerin bir kısmını TBMM, geri kalanını Cumhurbaşkanı seçer. Üyeler on iki yıl için seçilir ve bir kimse iki defa üye seçilemez. Üyeler altmış beş yaşını doldurunca emekliye ayrılır; yani altmış beş yaş süre dolmasa dahi görevi sona erdirir (m.147-149).

Mahkeme, iki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır. Burada sık karıştırılan nokta şudur: bireysel başvurular bölümlerce; norm denetimi (iptal/itiraz), siyasi parti davaları ve Yüce Divan işleri Genel Kurulca karara bağlanır. Sınavda "bireysel başvuruyu Genel Kurul inceler" şeklindeki şıklar tuzaktır. Bölümler ve Genel Kurul kararlarını salt çoğunlukla alır; ancak Anayasa değişikliğinde iptale ve siyasi parti kapatılmasına karar verebilmek için üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu şarttır — bu nitelikli çoğunluk da sık sorulur.

Anayasa Mahkemesi'nin Görevleri (m.148)

Madde 148'in sistematiğini şöyle ezberlemek işinizi görür: Mahkemenin görevleri norm denetimi, bireysel başvuru ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama olmak üzere üç ana başlıkta toplanır. Buna m.149 ve ilgili hükümlerdeki siyasi partilerin kapatılması ve mali denetimi de eklenir.

1) Norm Denetimi

Mahkeme; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün şekil ve esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunu denetler. Burada en kritik ayrıntı istisnalardır:

• Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından inceler; esas (içerik) denetimi yapamaz.
• Olağanüstü hallerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri şekil ve esas yönünden Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla AYM'ye götürülemez.
• Kanunların şekil bakımından denetimi, son oylamanın usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ile; Anayasa değişikliklerinde ise teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı ile sınırlıdır.

Şekil bozukluğuna dayalı iptal davası, iptali istenen kanunun Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak on gün geçtikten sonra açılamaz; def'i (itiraz) yoluyla da ileri sürülemez (m.148/2). Bu on günlük süre HMGS'de çok sevilen bir ayrıntıdır.

2) Bireysel Başvuru

Herkes, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir (m.148/3). Buradaki kesişim şartı önemlidir: Hakkın hem Anayasa'da hem AİHS'de (ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde) güvenceli olması gerekir.

Bireysel başvuruda ön şart, olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasıdır. Yani konu AYM'ye gelmeden önce derece mahkemeleri ile istinaf/temyiz yolu bitmiş olmalı. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasıyla ilgili ölçütleri hatırlamak için temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması (m.13) notunu da gözden geçirmenizi öneririm; bireysel başvuru sorularında ölçülülük ve öze dokunma kavramları sürekli karşınıza çıkar.

3) Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama

Anayasa Mahkemesi, belirli kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Yüce Divan'da yargılanacakların listesi ezber gerektirir ve sınavda şık içinde eksik/fazla isim verilerek sorulur:

• Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar
• Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay başkan ve üyeleri
• Yargıtay, Danıştay başsavcıları ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekili
• Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Sayıştay başkan ve üyeleri
• TBMM Başkanı, Genelkurmay Başkanı, kuvvet (Kara, Deniz ve Hava) komutanları

Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu yapılabilir; Genel Kurul'un bu başvuru üzerine verdiği karar kesindir. Dikkat: Yüce Divan, AYM'nin yargısal görevidir; burada Mahkeme bir ceza mahkemesi gibi hareket eder.

İptal Davası ile İtiraz Yolu Ayrımı (m.150-152)

HMGS'nin bu konudaki en verimli ayrımı budur. İki yolu net tutun:

İptal Davası (Soyut Norm Denetimi) — m.150

Belirli makamların doğrudan AYM'ye başvurarak normun iptalini istemesidir. İptal davası açabilecekler sınırlı sayıdadır: Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyeler. Burada beşte bir oranı kritik ayrıntıdır.

İptal davasında süre altmış gündür ve bu süre, iptali istenen kanun, CBK veya İçtüzüğün Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlar (m.151). Şekil bozukluğunda ise yukarıda andığımız on günlük özel süre işler.

İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi) — m.152

Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulayacağı kanun veya CBK hükmünü Anayasa'ya aykırı görürse ya da taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulursa, konuyu AYM'ye taşır. Burada iki süre iç içe geçtiği için sık karıştırılır:

• AYM, itiraz başvurusunu beş ay içinde karara bağlar; bu sürede karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır. Ancak AYM'nin kararı esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.
• AYM'nin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından sonra on yıl geçmeden aynı kanun hükmünün Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvurulamaz.

Bu beş ay ve on yıl süreleri sınavda neredeyse her dönem denenir; ikisini karıştırmayın.

Anayasa Mahkemesi Kararlarının Etkisi (m.153)

Madde 153 kararların niteliğini ve etkisini düzenler. Kurallar nettir:

• AYM kararları kesindir; iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
• AYM, bir kanunu veya CBK'yı iptal ederken kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez (pozitif yasa koyucu olamaz).
• İptal kararı geriye yürümez; Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. Mahkeme gerekirse iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere erteleyebilir.
• Kararlar yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

İptal kararının geriye yürümemesi ile iptal edilen hükmün yürürlükten kalkması arasındaki ilişki önemlidir: Karar geçmişe etkili olmasa da, derdest (görülmekte olan) davalarda itiraz yoluna gitmiş taraf lehine sonuç doğurabilir. Devletin erkleri arasındaki bu denge konusunda kuvvetler ayrılığı ve yargı erki notunu birlikte okumak kavram bütünlüğünü sağlar.

Sık Karıştırılan Noktalar — Özet Liste

• Üye sayısı / görev süresi: 15 üye, 12 yıl, iki kez seçilemez, 65 yaş sınırı.
• Anayasa değişikliği: sadece şekil denetimi; esas denetimi YOK.
• OHAL CBK'ları: AYM denetimi dışında (şekil ve esas).
• İptal davası süresi: 60 gün (esas) / 10 gün (şekil bozukluğu).
• İtiraz yolunda AYM karar süresi: 5 ay.
• Aynı hükme tekrar itiraz yasağı: ret kararından sonra 10 yıl.
• İptal kararı: geriye yürümez; yürürlük ertelemesi en çok 1 yıl.
• Bireysel başvuru: olağan kanun yolları tüketilmeden olmaz; bölümlerce karara bağlanır.
• Norm denetimi, siyasi parti davaları ve Yüce Divan: Genel Kurulca görülür.
• Nitelikli çoğunluk: Anayasa değişikliği iptali ve parti kapatma için üçte iki.

Bu tabloyu ezberledikten sonra bilgiyi pekiştirmek için Anayasa Hukuku HMGS deneme sınavında birkaç soru çözmenizi, ardından genel tekrar için diğer hukuk ders notlarına göz atmanızı öneririm. Konu testleriyle ölçmeden ezber kalıcı olmuyor; bu yüzden ücretsiz HMGS deneme sınavlarını düzenli kullanın.