HMGS Medeni Hukuk: Hısımlık, Yerleşim Yeri ve Kişiliğin Başlangıcı-Sona Ermesi (TMK m. 17-33)

Kısa cevap: TMK m.17-33 arası düzenleme; hısımlığın türü ve derecesini (kan hısımlığı ve kayın/sıhrî hısımlık; üstsoy-altsoy-yansoy ayrımı), kişinin yerleşim yerini, kişiliğin sağ ve tam doğumla başlayıp ölümle sona ermesini ve ölüm karinesi/birlikte ölüm karinesi/gaiplik kurumlarını kapsar. HMGS'de sorular ağırlıkla derece hesabı, yerleşim yerinin tekliği ve gaiplik süreleri gibi sayısal ayrıntılardan gelir. Bu notta kuralı verip hemen yanına sınavda karıştırılan noktayı koyuyorum.

Hısımlık (TMK m. 17-18)

Hısımlık, kişiler arasındaki hukuken tanınan bağlılıktır. İki temel türü vardır: kan hısımlığı ve kayın (sıhrî) hısımlık. HMGS'de en çok derece hesabı sorulur.

Kan Hısımlığı (TMK m. 17)

Kan hısımlığı, biri diğerinden gelen (üstsoy-altsoy) veya ortak bir kökten gelen (yansoy) kişiler arasındadır.

• Üstsoy-altsoy (usul-füru): Biri diğerinin soyundan gelir; baba-oğul, dede-torun gibi. Düz hat hısımlığıdır.
• Yansoy (civar hısımlığı): Ortak bir kökten gelirler ama biri diğerinin soyundan değildir; kardeşler, amca-yeğen gibi.

Derece hesabı (m. 17/III): Hısımlığın derecesi, kişileri birbirine bağlayan doğum sayısıyla belirlenir. Yani araya kaç doğum giriyorsa derece odur.

• Baba ile çocuk: birinci derece üstsoy-altsoy (1 doğum).
• Dede ile torun: ikinci derece üstsoy-altsoy (2 doğum).
• Kardeşler: ikinci derece yansoy (her birinden ortak köke 1'er doğum = 2).
• Amca ile yeğen: üçüncü derece yansoy.
• Kuzenler (amca/teyze çocukları birbirine): dördüncü derece yansoy.

Sınavda klasik tuzak: yansoyda derece sayarken ortak köke kadar her iki koldaki doğumlar toplanır. Kardeşte 1+1=2; amca-yeğende amcadan ortak dedeye 2 + yeğenin babasından dedeye 1 = 3 bulunur.

Kayın (Sıhrî) Hısımlık (TMK m. 18)

Eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasında, aynı tür ve derecede kayın hısımlığı doğar. Örneğin kayınvalide, eşin birinci derece üstsoy kan hısmıdır; dolayısıyla kişiye birinci derece kayın hısmıdır.

Kritik ve çok sorulan kural (m. 18/II): Kayın hısımlığı, meydana getiren evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz. Boşanma veya eşin ölümüyle evlilik bitse bile kayın hısımlığı devam eder. HMGS'de en sık yanıltılan noktalardan biri budur; kan hısımlığı gibi kayın hısımlığı da süreklidir.

Not: Eşler arasında hısımlık yoktur; eşlik ayrı bir hukuki ilişkidir. Evlatlık ilişkisi ise yapay (suni) hısımlık doğurur.

Yerleşim Yeri / İkametgâh (TMK m. 19-28)

Yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir (m. 19/I). İki unsuru vardır: fiilî oturma ve sürekli kalma niyeti. Bu niyet, dışa yansıyan objektif belirtilerle değerlendirilir; kişinin salt beyanı tek başına belirleyici değildir.

Yerleşim Yerinin Temel İlkeleri

• Yerleşim yerinin tekliği (m. 19/II): Bir kimsenin aynı zamanda birden çok yerleşim yeri olamaz. Bu kuralın istisnası ticari-sınai kuruluşlar bakımından söz konusudur (işlem merkezinin bulunduğu yer ayrıca değerlendirilebilir).
• Yerleşim yerinin değiştirilmesi (süreklilik): Yeni yerleşim yeri edinilmedikçe önceki yerleşim yeri devam eder (m. 20/I). Böylece herkesin daima bir yerleşim yeri bulunur.
• Yerleşim yeri belli olmayan veya yurt dışındaki yerleşim yeri nazara alınamayan kimsenin hâlen oturduğu yer, yerleşim yeri sayılır (m. 20/II).

Yasal Yerleşim Yeri (m. 21-22)

• Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri, ana-babasının; ana-babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı tarafın yerleşim yeridir (m. 21/I). Çocuk ana-babadan birinin bakımında değilse onun oturma yeri yerleşim yeri sayılır.
• Vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri, bağlı oldukları vesayet makamının bulunduğu yerdir (m. 21/II).
• Bir yere öğrenim, hastalık, tutukluluk veya hükümlülük gibi sebeplerle gidilmesi, orada yeni yerleşim yeri edinme sonucu doğurmaz (m. 22). Bu ayrımı ezberleyin: öğrenci yurdu, cezaevi, hastane yerleşim yeri kurmaz.

Yerleşim yeri değerlendirmesinde esas alınan dürüstlük ve iyiniyet ölçütlerini pekiştirmek için dürüstlük kuralı ve iyiniyetin korunması konusuna da bakmanızı öneririm.

Kişiliğin Başlangıcı (TMK m. 28)

Kişilik, çocuğun sağ ve tam olarak doğduğu anda başlar (m. 28/I). İki şart birlikte aranır:

• Tam doğum: Ceninin ana bedeninden tamamen ayrılması.
• Sağ doğum: Ayrıldığı anda yaşıyor olması (bir an bile yaşaması yeterlidir).

Ceninin durumu (m. 28/II): Çocuk, hak ehliyetini sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak elde eder. Yani cenin, sağ doğması şartına bağlı olarak (askıda/şarta bağlı) haklara sahip olur; en tipik örneği miras hakkıdır. Sağ doğmazsa bu haklar hiç doğmamış sayılır.

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti ayrımını karıştırmamak için gerçek kişilerde hak ve fiil ehliyeti notunu bu konuyla birlikte çalışın; HMGS sık sık iki kurumu tek soruda birleştirir.

Kişiliğin Sona Ermesi: Ölüm ve Karineler (TMK m. 28-33)

Kişilik ölümle sona erer (m. 28/I). Ölümün ispatı ve belirsiz durumlar için TMK üç ayrı kurum düzenler; HMGS'de bunların farkı sık sorulur.

Ölümün İspatı ve Ölüm Karinesi (m. 31)

Bir kimse, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa cesedi bulunamasa bile gerçekten ölmüş sayılır. Buna ölüm karinesi denir. Örnek: uçağı denize düşen ve kurtulma ihtimali olmayan yolcu. Burada o yerin en büyük mülki amirinin emriyle kütüğe ölü kaydı düşülür; ortada bir kaybolma ve kesin ölüm ihtimali vardır.

Birlikte Ölüm Karinesi (m. 29/II)

Birden fazla kişiden hangisinin önce öldüğü ispat edilemezse, hepsi aynı anda ölmüş sayılır. Bu karine özellikle mirasta önemlidir: aynı anda öldükleri varsayılan kişiler birbirine mirasçı olamaz. Trafik kazasında ölen baba-oğul örneğinde, kimin önce öldüğü belirlenemezse ikisi birbirine mirasçı olmaz.

Gaiplik (TMK m. 32-33)

Gaiplik, ölüm karinesinden farklıdır: Burada kişinin ölümü kuvvetle muhtemeldir ama kesin değildir. İki sebep vardır ve süreleri HMGS'nin favori sorusudur:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: Son haber tarihinden itibaren 1 yıl geçmelidir.
• Uzun zamandan beri haber alınamama: Son haber tarihinden itibaren 5 yıl geçmelidir.

Gaiplik kararını asliye hukuk mahkemesi verir; talep hakkı, ölümünden hak elde edecek olanlara aittir (m. 32). Mahkeme, ilan yoluyla gaibin kendisi hakkında haber verebilecek kimseleri belirli bir süre içinde başvurmaya çağırır; bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az 6 aydır (m. 33). İlan süresi dolana kadar gaipten haber alınamazsa gaiplik kararı verilir. Gaiplik kararının sonuçları (miras, evliliğin durumu) ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihten itibaren geçerli olur, karar tarihinden değil. Bu geriye etki sık sorulur.

Ayrımı aklınızda tutun: Ölüm karinesi (m.31) = ceset yok ama kesin ölüm. Birlikte ölüm karinesi (m.29/II) = kim önce öldü belirsiz, aynı anda sayılır. Gaiplik (m.32) = ölüm kesin değil, muhtemel; süre ve mahkeme kararı gerekir.

Sık Karıştırılan Ayrımlar — Özet

• Kayın hısımlığı evliliğin sona ermesiyle kalkmaz (m.18/II).
• Yerleşim yeri tektir; öğrenim/tutukluluk/hastane yeni yerleşim yeri kurmaz (m.22).
• Vesayet altındakinin yerleşim yeri = vesayet makamının yeri (m.21/II).
• Cenin, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan hak ehliyetine sahiptir (m.28/II).
• Gaiplik: ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alınamamada 5 yıl; karar asliye hukuk mahkemesince verilir (m.32). İlan süresi en az 6 ay (m.33).
• Birlikte ölüm karinesinde ölenler birbirine mirasçı olamaz (m.29/II).

Bu konuyu pekiştirmek için Medeni Hukuk HMGS deneme sınavını çözmenizi ve diğer başlıklar için hukuk ders notlarına göz atmanızı tavsiye ederim; daha geniş prova için ücretsiz HMGS deneme sınavları da faydalı olacaktır.

Örnek Sorular

Soru 1. Aşağıdakilerden hangisi TMK'ya göre kişiliğin başlangıcı ve sona ermesiyle ilgili olarak yanlıştır?

• A) Kişilik, çocuğun sağ ve tam doğduğu anda başlar.
• B) Cenin, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahiptir.
• C) Birlikte ölüm karinesinde, hangisinin önce öldüğü ispatlanamayan kişiler aynı anda ölmüş sayılır.
• D) Ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde gaiplik için son haber tarihinden itibaren 5 yıl geçmesi gerekir.
• E) Kişilik ölümle sona erer.

Doğru cevap: D. Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada gaiplik süresi 1 yıl, uzun süre haber alınamamada 5 yıl'dır (TMK m.32). D şıkkı iki süreyi karıştırdığı için yanlıştır.

Soru 2. Hısımlık ve yerleşim yerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Kayın hısımlığı, bu hısımlığı doğuran evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkar.
• B) Kardeşler arasında birinci derece yansoy kan hısımlığı vardır.
• C) Vesayet altındaki kişinin yerleşim yeri, vesayet makamının bulunduğu yerdir.
• D) Bir kimsenin aynı anda birden çok yerleşim yeri bulunabilir.
• E) Öğrenim amacıyla başka bir şehre giden kişi orada yeni yerleşim yeri edinmiş sayılır.

Doğru cevap: C. Vesayet altındakinin yerleşim yeri vesayet makamının yeridir (m.21/II). A yanlış: kayın hısımlığı evliliğin sona ermesiyle kalkmaz (m.18/II). B yanlış: kardeşler ikinci derece yansoydur. D yanlış: yerleşim yeri tektir (m.19/II). E yanlış: öğrenim yeni yerleşim yeri kurmaz (m.22).