HMGS Borçlar Hukuku: Sözleşmelerin Kurulması ve İcap-Kabul (TBK m. 1-11)

Kısa cevap: Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur (TBK m. 1). İrade açıklamaları iki aşamalıdır: önce icap (öneri), sonra ona uygun kabul. Kabulün icapla tam örtüşmesiyle sözleşme tamamlanır; kabul icabı değiştiriyor veya ona ek/kayıt getiriyorsa bu bir red ile birlikte yeni icap sayılır.

Borçlar hukukunun genel kısmında HMGS'nin en çok soru çıkardığı bölümlerden biri sözleşmenin kurulmasıdır. Konu teorik görünse de sınavda süre, icap ile icaba davet ayrımı ve susmanın anlamı gibi ince ayrımlardan sorulur. Bu yazıda TBK m. 1-11 arasını, bir soruyu çözerken aklınızda tutmanız gereken mantıkla aktarıyorum.

Sözleşme Nasıl Kurulur? (TBK m. 1)

TBK m. 1/1 nettir: "Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur." İki unsur var:

• Karşılıklılık: En az iki taraflı irade açıklaması gerekir.
• Uygunluk: Açıklamalar birbiriyle örtüşmelidir (esaslı noktalarda uyuşma).

m. 1/2 ise irade açıklamasının açık veya örtülü olabileceğini söyler. Yani iradenin mutlaka sözle açıklanması şart değildir; davranışla da (konkludent fiille) açıklanabilir. Burada dikkat: susma kural olarak irade açıklaması değildir; ancak istisnai hâllerde (örneğin dürüstlük kuralı gereği konuşması beklenen kişinin susması) anlam taşıyabilir. Bu nokta dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ile birlikte sorulmaya çok müsaittir.

İç irade ile açıklanan irade uyuşmazsa?

Sözleşmenin kurulmasında esas olan açıklanan (dış) iradedir. İç irade ile dış irade arasındaki uyumsuzluk hâlleri (muvazaa, hata, hile, korkutma) ayrı başlıklardır ve çoğunlukla sözleşme kurulduktan sonra onun geçerliliğini/iptal edilebilirliğini etkiler. HMGS'de "sözleşme kuruldu mu?" ile "geçerli mi / iptal edilebilir mi?" sorularını birbirine karıştırmayın; bunlar farklı aşamalardır.

İcap (Öneri) Nedir?

İcap, bir sözleşmenin kurulmasına yönelik, karşı tarafın yalnızca kabulüyle sözleşmeyi meydana getirebilecek nitelikte, bağlayıcı irade açıklamasıdır. Bir beyanın icap sayılabilmesi için:

• Sözleşmenin esaslı noktalarını içermesi (örneğin satımda mal ve bedel),
• Öneren tarafın bağlanma iradesinin bulunması gerekir.

Esaslı noktalarda uzlaşma varsa, tarafların ikinci derecedeki noktaları sonraya bırakması sözleşmenin kurulmasına engel olmaz (TBK m. 2/1). İkinci derecedeki noktalarda sonradan anlaşamazlarsa, hâkim işin özelliğine bakarak bu noktaları belirler (TBK m. 2/2).

İcap ile İcaba Davet Farkı (En Çok Karıştırılan Yer)

HMGS'nin klasik tuzağı budur. İcaba davet, karşı tarafı icapta bulunmaya yöneltmeye çalışan, bağlayıcı olmayan açıklamadır. TBK m. 8'e göre:

• Tarife ve fiyat listesi gönderilmesi kural olarak icap değildir (m. 8/1); bağlayıcı bir öneri sayılmaz.
• Buna karşılık fiyatını göstererek mal sergilenmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça kural olarak icap sayılır (TBK m. 8/2).

Yani vitrine fiyat etiketiyle konan mal kural olarak icaptır. Reklam, katalog, ilan, gönderilen fiyat listesi ise kural olarak icaba davettir. Sınavda "X, Y'ye fiyat listesi gönderdi" ifadesi gördüğünüzde m. 8/1'i; "fiyat etiketiyle sergileme" ifadesinde m. 8/2'yi hatırlayın. Bu iki fıkrayı ters öğrenmek adayların sık düştüğü hatadır.

İcabın Bağlayıcılığı ve Süreler (TBK m. 3-5)

İcap kural olarak öneren tarafı bağlar. Ama ne zamana kadar? Burada süre ayrımları devreye girer ve soruların çoğu bu tablodan gelir:

• Süre belirleyerek yapılan icap (TBK m. 3): Öneren, kabul için bir süre belirlemişse, bu sürenin sonuna kadar icabıyla bağlıdır. Süre dolmadan gelen kabulle sözleşme kurulur; sürenin sonuna kadar kabul ulaşmazsa öneren bağlılıktan kurtulur.
• Hazır olanlar arasında süre belirlemeksizin icap (TBK m. 4): Öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlılıktan kurtulur. Telefon, bilgisayar gibi iletişim sağlayan araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneri de hazır olanlar arasında sayılır (m. 4/2). Yani telefon görüşmesi "hazır olanlar" rejimine tabidir.
• Hazır olmayanlar arasında süre belirlemeksizin icap (TBK m. 5): Öneren, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir yanıtın ulaşmasını beklemek zorunda olduğu ana kadar önerisiyle bağlıdır. Burada "makul süre" ölçütü işler: önerinin karşı tarafa ulaşması + karşı tarafın düşünmesi + yanıtın geri gelmesi için gereken normal süre.

Geç Ulaşan Kabul

TBK m. 5 son fıkrası önemli bir ayrıntıyı düzenler: Zamanında gönderilen kabul önerene geç ulaşmış, ancak öneren bununla bağlı olmak istemiyorsa, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır; bildirmezse sözleşme kurulmuş sayılır. Yani "kabul geç geldi, sözleşme kurulmadı" cevabı her zaman doğru değildir — kabul zamanında gönderilmişse ve öneren susarsa bağlanır. (Dikkat: Bu istisna kabulün zamanında gönderilmiş olmasına bağlıdır; kabul geç gönderilmişse kurulma zaten söz konusu olmaz.)

Bağlayıcı Olmayan İcap ve Ismarlanmayan Şeyin Gönderilmesi

TBK m. 6, örtülü (zımni) kabulü düzenler: İşin özelliği veya durumun gereği açık bir kabul beklenmiyorsa, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde sözleşme kurulmuş sayılır. Bu, susmanın istisnai olarak kabul sayıldığı tipik bir hâldir.

Buna karşılık TBK m. 7 çok sevilen bir soru konusudur:

• Bağlamama kaydı: Öneren, bağlanma niyeti olmadığını açıklamışsa veya işin özelliğinden ya da durumun gereğinden bağlanma niyetinde olmadığı anlaşılıyorsa öneri bağlayıcı değildir (m. 7/1).
• Ismarlanmayan bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz (m. 7/2). Yani size istemediğiniz bir malın gönderilmesi icap değildir; alıcının bunu saklamak veya geri göndermek gibi bir yükümlülüğü de yoktur. Bu kural tüketici hukukunda da paralel düzenlemeyle (ısmarlanmayan mal/hizmet) karşımıza çıkar.

Bu maddeyi "ısmarlanmayan mal gönderme = icap" diye hatalı işaretleyen çok aday olur; tam tersi doğrudur.

İcabın ve Kabulün Geri Alınması (TBK m. 10-11)

İrade açıklamaları geri alınabilir, ama zamanlaması kritiktir:

• İcabın geri alınması (TBK m. 10): Geri alma açıklaması, icaptan önce veya en geç onunla aynı anda ya da icap daha sonra ulaşmış olsa bile muhatap icaptan haberdar olmadan önce ona ulaşırsa, icap hiç yapılmamış sayılır. Aynı kural kabulün geri alınması için de geçerlidir (m. 10/2).
• Sözleşmenin hüküm doğurma anı (TBK m. 11): Hazır olmayanlar arasında yapılan sözleşme, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur. Açık bir kabul gerekmeyen hâllerde ise önerinin ulaştığı andan itibaren hüküm doğurur (m. 11/2).

Dikkat: Türk öğretisinde kabulün önerene vardığı anda sözleşme kurulur (vusul/ulaşma kuramı); ancak TBK m. 11/1 sözleşmenin hüküm ifade etmeye başladığı (geçmişe etkili) anı kabulün gönderildiği an olarak belirler. Yani "kurulma anı" (kabulün varması) ile "hüküm doğurma anı" (kabulün gönderilmesi) birbirinden ayrılır. Bu ayrım temerrüt, hasarın geçişi, zamanaşımının başlangıcı gibi konularda önemlidir; HMGS bu ince farktan soru üretir.

Sık Karıştırılan Ayrımlar — Özet

• İcap vs. icaba davet: İcap bağlar, icaba davet bağlamaz. Fiyat etiketli sergileme (m. 8/2) = icap; katalog/reklam/fiyat listesi gönderme (m. 8/1) = icaba davet.
• Hazır olanlar vs. hazır olmayanlar: Telefon/anlık görüşme = hazır olanlar (m. 4); mektup/gecikmeli yazışma = hazır olmayanlar (m. 5).
• Susma: Kural olarak irade açıklaması değildir; m. 6'daki örtülü kabul ve m. 5'teki geç kabul hâlleri istisnadır.
• Kabulün icabı değiştirmesi: Tam uyum yoksa bu bir red + yeni icaptır.
• Ismarlanmayan şey (m. 7/2): Öneri sayılmaz, saklama/iade yükümlülüğü yoktur.
• Kurulma anı vs. hüküm doğurma anı (m. 11): Kurulma = kabulün varması; hüküm = kabulün gönderilmesi.

Konuyu pekiştirmek için Borçlar Hukuku HMGS deneme sınavını çözmenizi, genel tekrar için de diğer hukuk ders notlarına ve ücretsiz HMGS deneme sınavlarına göz atmanızı öneririm. Medeni hukuk temeliyle bağ kurmak için fiil ehliyeti (TMK m. 8-16) notu da burada işinize yarayacaktır; çünkü geçerli bir sözleşme için fiil ehliyeti ön şarttır.

Örnek Sorular

Soru 1. Sözleşmelerin kurulmasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Fiyatını göstererek mal sergilenmesi, aksi açıkça anlaşılmadıkça icap sayılır.
• B) Ismarlanmayan bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz.
• C) Tarife ve fiyat listesi gönderilmesi kural olarak icaba davettir.
• D) Telefonla yapılan öneri, hazır olmayanlar arasında yapılmış sayılır.
• E) Susma kural olarak irade açıklaması değildir.

Doğru cevap: D. TBK m. 4/2 uyarınca telefon gibi doğrudan iletişim araçlarıyla yapılan öneri hazır olanlar arasında sayılır. A seçeneği m. 8/2, B seçeneği m. 7/2, C seçeneği m. 8/1, E seçeneği m. 1 ile uyumludur.

Soru 2. (A), (B)'ye süre belirtmeksizin mektupla bir satım önerisi gönderir. (B) zamanında ve usulüne uygun gönderdiği kabul mektubu, posta gecikmesi nedeniyle (A)'ya geç ulaşır. (A) bu kabulle bağlı olmak istememektedir. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Kabul geç ulaştığı için sözleşme hiçbir hâlde kurulmaz.
• B) (A), bağlı olmak istemediğini hemen (B)'ye bildirmezse sözleşme kurulmuş sayılır.
• C) Sözleşme (A)'nın mektubu aldığı anda kurulur.
• D) (B) kabulünü geri almadıkça sözleşme kurulmaz.
• E) (A) her hâlde kabulle bağlıdır, bildirim gerekmez.

Doğru cevap: B. Kabul zamanında gönderilmiş ancak geç ulaşmıştır. TBK m. 5 son fıkrası gereği bu kabulle bağlı olmak istemeyen öneren, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır; bildirmezse sözleşme kurulmuş sayılır.