HMGS Medeni Usul Hukuku: Dava Şartları ve İlk İtirazlar (HMK m.114-117)
İçindekiler
Kısa cevap: Dava şartları (HMK m.114), davanın esasına girilip karar verilebilmesi için bulunması zorunlu, yokluğu mahkemece re'sen (kendiliğinden) ve davanın her aşamasında gözetilen şartlardır; eksikse dava usulden reddedilir. İlk itirazlar (HMK m.116) ise sınırlı sayıda (kesin yetki hâli dışında yetki itirazı, tahkim, iş bölümü) olup yalnızca cevap dilekçesinde ve hepsi birlikte ileri sürülmezse dinlenmez. Sınavda ayrımın can damarı şudur: dava şartı re'sen ve her aşamada; ilk itiraz taraf iradesiyle ve süreye bağlı.
Dava Şartı Nedir? (HMK m.114)
Dava şartları, bir davada esasa ilişkin inceleme yapılabilmesinin ön koşullarıdır. Mahkeme, uyuşmazlığın esasına girmeden önce bu şartların varlığını araştırır. Şart yoksa, davacı haklı olsa bile mahkeme işin esasına hiç bakmadan davayı usulden reddeder. HMGS'de en çok karıştırılan noktalardan biri de budur: usulden ret, işin esasına ilişkin kesin hüküm oluşturmaz; eksiklik giderilerek dava yeniden açılabilir.
HMK m.114/1'de dava şartları sayılmıştır. Ezberi kolaylaştırmak için üç grupta tutun:
- Mahkemeye ilişkin şartlar: Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, yargı yolunun caiz olması, görevli mahkemede açılması, kesin yetki hâllerinde yetkili mahkemede açılması.
- Taraflara ilişkin şartlar: tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olması, dava takip yetkisinin bulunması, kanuni temsilcinin gerekli niteliği; dava vekil aracılığıyla takip ediliyorsa vekilin davaya vekâlet ehliyeti ve geçerli bir vekâletnamesinin bulunması.
- Dava konusuna / hukuki yarara ilişkin şartlar: davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması, aynı davanın derdest olmaması, kesin hüküm bulunmaması, gider avansının yatırılmış olması, teminat gösterilmesine ilişkin kararın yerine getirilmiş olması.
HMK m.114/2 ayrıca özel kanunlardaki dava şartlarını da saklı tutar. Örneğin 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile ticari ve tüketici uyuşmazlıklarında öngörülen zorunlu arabuluculuk, ilgili davalar bakımından dava şartıdır; arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir. (Zorunlu arabuluculuğun genel çerçevesi 6325 sayılı Kanun'da düzenlenmiş olup dava şartı niteliği ilgili özel kanunlardan doğar.) Bu nokta HMGS'de sık sorulur.
Dava Şartı Eksikliğinin Sonucu (HMK m.115)
HMK m.115 dava şartı eksikliğinin hukuki sonucunu düzenler; mantık şu şekildedir:
- Mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden (re'sen) araştırır; taraflar da yargılama bitinceye kadar eksikliği ileri sürebilir.
- Dava şartı noksanlığını tespit eden mahkeme davayı usulden reddeder.
- Ancak eksiklik giderilebilir nitelikteyse, mahkeme hemen davayı reddetmez; eksikliğin giderilmesi için kesin süre verir. Bu süre içinde eksiklik giderilmezse dava usulden reddedilir.
Dikkat: Bazı dava şartları giderilebilir (örneğin gider avansının yatırılmaması, vekâletnamenin sunulmaması), bazıları ise giderilemez niteliktedir (kesin hüküm bulunması, kesinleşmiş derdestlik gibi). Giderilemeyen eksiklikte süre vermeden doğrudan ret verilir. Sınavda "her hâlde süre verilir" şıkkı klasik tuzaktır.
İlk İtirazlar Nedir? (HMK m.116)
İlk itirazlar, dava şartı olmamakla birlikte, taraf tarafından süresinde ve usulüne uygun ileri sürülmezse dinlenmeyen savunma sebepleridir. HMK m.116'da sınırlı sayıda (tahdidî) sayılmıştır:
- Kesin yetki hâli dışında yetki itirazı (yetkinin kesin olmadığı hâllerde),
- Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı,
- İş bölümü itirazı.
Bu üç hâl dışında ilk itiraz yoktur. "Görev" bir ilk itiraz değildir; görev dava şartıdır ve re'sen gözetilir. Aynı şekilde kesin yetki dava şartıdır; kesin olmayan yetki ise ilk itirazdır. Bu ayrım HMGS'de klasik sorudur.
İlk İtirazların İleri Sürülmesi (HMK m.117)
HMK m.117'ye göre ilk itirazların tamamı cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır. İki kritik kural:
- İlk itirazlar hepsi birlikte ileri sürülür; ileri sürülmeyen ilk itiraz dinlenmez (sonradan ayrı ayrı getirilemez).
- İlk itirazlar hakkında, dava şartlarıyla birlikte ön inceleme aşamasında karar verilir (HMK m.137 ve m.143 ile bağlantılı; ön incelemede önce dava şartları ve ilk itirazlar incelenir).
Yani cevap dilekçenizde yetki itirazını yazmayı unutursanız, o itiraz artık dinlenmez ve mahkeme -kesin olmayan yetki bakımından- yetkisiz olsa bile davaya bakmaya devam eder. Bu usul tuzağı, pratikte en çok hak kaybına yol açan noktalardan biridir; cevap dilekçesi hazırlanırken ilk itirazların tek tek kontrol edilmesi şarttır.
Sık Karıştırılan Ayrımlar
Dava şartı mı, ilk itiraz mı?
- Dava şartı: re'sen gözetilir, yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir, süreye bağlı değildir; sonucu usulden ret (giderilebiliyorsa önce kesin süre).
- İlk itiraz: taraf ileri sürer, yalnızca cevap dilekçesinde ve birlikte getirilir, süresinde getirilmezse dinlenmez.
Görev / Yetki ekseni
- Görev → her zaman dava şartı, re'sen incelenir.
- Kesin yetki → dava şartı, re'sen incelenir.
- Kesin olmayan (genel) yetki → ilk itiraz, cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez.
İlk itiraz ≠ itiraz ≠ def'i
Üç kavram sık karıştırılır. İlk itirazlar HMK m.116'da sayılan sınırlı, usule ilişkin sebeplerdir. Genel anlamdaki itiraz (örneğin borcun ödendiği, hakkın hiç doğmadığı) hâkim tarafından re'sen dikkate alınır. Def'i (örneğin zamanaşımı def'i, ödemezlik def'i) ise ancak tarafça ileri sürülürse dikkate alınır. HMGS'de "zamanaşımı bir ilk itirazdır" ifadesi yanlıştır; zamanaşımı bir maddi hukuk def'idir ve kural olarak borçlu tarafından ileri sürülmedikçe hâkim re'sen dikkate alamaz.
Özet Liste (Sınavdan Önce Son Tekrar)
- Dava şartları: HMK m.114; eksikliğin sonucu HMK m.115.
- Dava şartı eksikliği → usulden ret; giderilebiliyorsa önce kesin süre.
- Dava şartları re'sen ve her aşamada gözetilir; usulden ret kesin hüküm oluşturmaz, eksiklik giderilince dava yeniden açılabilir.
- İlk itirazlar: HMK m.116 — sadece üç tane: kesin olmayan yetki, tahkim, iş bölümü.
- İlk itirazlar cevap dilekçesinde ve hepsi birlikte ileri sürülür (HMK m.117); ileri sürülmezse dinlenmez.
- İlk itirazlar hakkında, dava şartlarıyla birlikte ön incelemede karar verilir.
- Zorunlu arabuluculuk → ilgili davalarda dava şartı.
Bu konuyu pekiştirmek için Medeni Usul Hukuku HMGS deneme sınavında soru çözmenizi, ardından diğer derslerle birlikte ücretsiz HMGS deneme sınavları üzerinden genel tekrar yapmanızı öneririm. Konu bütünlüğü için usul–maddi hukuk bağlantısı açısından dürüstlük kuralı ve iyiniyet ile hak ve fiil ehliyeti notlarını da gözden geçirin; taraf ve dava ehliyeti bir dava şartı olduğundan bu konular doğrudan bağlantılıdır. Diğer başlıklar için hukuk ders notlarına bakabilirsiniz.
Örnek Sorular
Soru 1. Aşağıdakilerden hangisi HMK m.116 uyarınca bir ilk itiraz değildir?
- A) Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı
- B) İş bölümü itirazı
- C) Kesin yetki itirazı
- D) Kesin olmayan yetki itirazı
- E) Hiçbiri
Doğru cevap: C. İlk itirazlar sınırlı sayıda olup kesin yetki hâli dışındaki yetki itirazı, tahkim ve iş bölümü itirazlarıdır. Kesin yetki ise dava şartı olup re'sen gözetilir; ilk itiraz değildir.
Soru 2. Dava şartları bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Dava şartlarının varlığı mahkemece re'sen ve yargılamanın her aşamasında araştırılır.
- B) Dava şartı eksikliği giderilebilir nitelikteyse mahkeme önce kesin süre verir.
- C) Dava şartı eksikliği nedeniyle verilen usulden ret, esas bakımından kesin hüküm oluşturur.
- D) Zorunlu arabuluculuk, ilgili davalarda bir dava şartıdır.
- E) Dava şartı yokluğu hâlinde davanın esasına girilmeden usulden ret kararı verilir.
Doğru cevap: C. Dava şartı eksikliğine dayalı usulden ret, işin esası hakkında kesin hüküm oluşturmaz; eksiklik giderilerek dava yeniden açılabilir. Diğer şıklar HMK m.114-115 ile uyumludur.