HMGS Anayasa Mahkemesi: Kuruluşu, Üye Yapısı ve Görevleri

Kısa cevap: Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur; üyelerin 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir, bir kişi ikinci kez üye seçilemez ve 65 yaşını dolduran üyenin görevi sona erer. Mahkeme; norm denetimi (iptal ve itiraz), bireysel başvuru, Yüce Divan sıfatıyla yargılama ve siyasi parti kapatma gibi görevleri yürütür.

Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Anayasal Dayanağı

Anayasa Mahkemesi, 1982 Anayasası'nın 146-153. maddeleri arasında düzenlenmiştir. HMGS açısından ilk hatırlamanız gereken ayrım şudur: kuruluş ve üye yapısı m.146'da, üyelerin görev süresi m.147'de, görev ve yetkiler m.148'de yer alır. Sınavda madde-konu eşleştirmesi tipik bir çeldirme noktasıdır; özellikle üye yapısını m.148 ile karıştırmayın.

Mahkemenin görev ve yetkilerinin ayrıntısına Anayasa Mahkemesi'nin görev ve yetkileri (m.148-153) konu anlatımında ayrıca değindik; bu yazıda ağırlığı kuruluş ve üye yapısına veriyoruz, çünkü sayı ve süre ayrımları en çok buradan sorulur.

Üye Yapısı: 15 Üye ve Seçim Usulü

Anayasa Mahkemesi on beş (15) üyeden oluşur. Seçim dağılımı şöyledir:

• TBMM 3 üye seçer: İkisini Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından göstereceği adaylardan, birini baro başkanlarının serbest avukatlar arasından göstereceği adaylardan seçer. Seçim gizli oyla yapılır; ilk oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu, ikinci oylamada salt çoğunluk aranır; bu turlarda seçilemezse en çok oy alan iki aday için üçüncü oylamaya geçilir ve en çok oyu alan seçilmiş sayılır.
• Cumhurbaşkanı 12 üye seçer: Yargıtay ve Danıştay genel kurullarınca gösterilen adaylar, yükseköğretim öğretim üyeleri (YÖK'ün göstereceği adaylar), üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim-savcılar ve AYM raportörleri arasından belirlenen kontenjanlardan seçer.

Dikkat: Eski sistemde mahkeme yedek üyeli bir yapıdaydı; 2010 değişikliğiyle 17 asıl üyeye (yedek üyelik kaldırılarak) çıkarıldı, 2017 değişikliğiyle Askeri Yargıtay ve AYİM kaldırılınca üye sayısı 15'e indirildi. HMGS'de "17 üye" şıkkı klasik çeldiricidir; güncel ve doğru sayı 15'tir.

Görev Süresi ve Sona Erme

Burası en çok puan kaybedilen bölüm. Net hatırlayın:

• Üyeler 12 yıl için seçilir.
• Bir kimse iki kez Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez (ikinci kez seçim yasağı).
• Üyeler 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır; yani görev süresi 12 yıl dolmasa bile 65 yaş sınırı görevi sona erdirir.
• Görev süresi bitmeden görevin sona ermesi hâli: istifa, 65 yaş, üyeliğe engel bir suçtan mahkûmiyet veya görevi sağlık bakımından yerine getirememe. Boşalan üyelik için boşalmayı izleyen süreçte yeni üye seçilir.

Sık karıştırılan nokta: Üye için 12 yıl veya 65 yaş, hangisi önce gerçekleşirse görev biter. "65 yaşını doldursa da 12 yılı tamamlar" şeklindeki şık yanlıştır.

Başkan ve Başkanvekilleri

Mahkeme, üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla Başkan ve iki başkanvekili seçer; görev süreleri 4 yıldır. Süresi bitenler yeniden seçilebilir. "Başkan 12 yıllık görev süresince başkandır" ifadesi hatalıdır; başkanlık süresi ayrıca 4 yıldır.

Çalışma Düzeni: Genel Kurul ve Bölümler

Anayasa Mahkemesi iki Bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Ayrıca bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulur. İş bölümü şöyle kavranmalı:

• Genel Kurul: Norm denetimi (iptal/itiraz davaları), siyasi parti kapatma ve mali denetim, Yüce Divan yargılaması gibi ağırlıklı işler.
• Bölümler: Bireysel başvuruların esas incelemesi.
• Komisyonlar: Bireysel başvuruda kabul edilebilirlik ön incelemesi.

Yüce Divan sıfatıyla yapılan yargılamalarda Genel Kurul karar verir; buradaki kararlar aleyhine yeniden inceleme yolu bir defa açıktır.

Anayasa Mahkemesi'nin Görevleri (Özet)

Üye yapısıyla birlikte en çok sorulan ikinci alan görevlerdir. Ana başlıklar:

1. Norm denetimi: Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunun denetimi. İki yolu vardır:
   • İptal davası (soyut norm denetimi): Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (1/5) tutarındaki üyeler tarafından açılır. Süre, iptali istenen normun Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 60 gündür.
   • İtiraz yolu (somut norm denetimi): Bir davaya bakan mahkemenin, uygulanacak kanun/CBK hükmünü Anayasa'ya aykırı görmesi veya tarafın ciddi iddiasını benimsemesi üzerine AYM'ye başvurmasıdır. AYM 5 ay içinde karar vermezse mahkeme davayı mevcut hükümlere göre sonuçlandırır; ancak AYM kararı davanın esası hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse buna uyulur. Ayrıca AYM'nin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete'de yayımından sonra 10 yıl geçmedikçe aynı hükmün Anayasa'ya aykırılığı yeniden ileri sürülemez.
2. Bireysel başvuru: Anayasa'da güvence altına alınmış ve aynı zamanda AİHS kapsamındaki temel hak ve özgürlüğü kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes, olağan kanun yollarını tükettikten sonra başvurur. Başvuru süresi kural olarak 30 gündür.
3. Yüce Divan sıfatıyla yargılama: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek yargı başkan ve üyeleri gibi kişilerin görevleriyle ilgili suçları.
4. Siyasi parti kapatma ve siyasi partilerin mali denetimi.
5. Yasama dokunulmazlığının kaldırılması veya milletvekilliğinin düşmesi kararlarının iptali istemlerini inceleme.

Norm denetiminin ayrıntılı süre ve usul tablosuna çalışırken temel hak sınırlandırmasıyla bağını da kurun; bu konuda temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması (m.13) notu bireysel başvuruda ölçülülük denetimini anlamanıza yardımcı olur.

Sık Karıştırılan Ayrımlar

HMGS'de tam bu noktalardan soru gelir, listeleyerek ezberleyin:

• İptal davası süresi 60 gün (Resmî Gazete'de yayımdan itibaren) ↔ bireysel başvuru süresi 30 gün. Bu iki süreyi karıştırmayın.
• İtiraz yolunda AYM'ye tanınan süre 5 ay; bu süre karar için AYM'ye tanınır, başvuru süresi değildir.
• İptal davası açma yetkisi: Cumhurbaşkanı + TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu + TBMM üye tamsayısının 1/5'i. "Herkes iptal davası açabilir" yanlıştır; iptal davası sınırlı sayıda makama tanınmıştır, bireyler bireysel başvuru yoluna gider.
• Üye sayısı 15 (17 değil), TBMM 3 – Cumhurbaşkanı 12.
• Görev süresi 12 yıl / 65 yaş; ikinci kez seçilme yasağı vardır.
• Anayasa değişikliklerini AYM yalnızca şekil bakımından denetler; esas (içerik) denetimi yapamaz. Şekil denetimi için iptal davası süresi 10 gündür ve bu denetimi yalnızca Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin 1/5'i isteyebilir.

Son maddedeki "anayasa değişikliğinde esas denetimi yok, sadece şekil" kuralı, kuvvetler ayrılığı mantığıyla da örtüşür; bu çerçeveyi kuvvetler ayrılığı ve yasama-yürütme-yargı erkleri notuyla birlikte çalışmak kalıcılığı artırır.

Kararların Niteliği

Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. İptal kararları geriye yürümez; kural olarak Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. AYM gerekli gördüğünde iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleyebilir; bu süre kararın Resmî Gazete'de yayımından başlayarak bir yılı geçemez. "İptal kararı geçmişe etkilidir" ifadesi yanlıştır.

Konuyu pekiştirmek için Anayasa Yargısı HMGS deneme sınavını çözmenizi, ardından diğer başlıklar için ücretsiz HMGS deneme sınavlarından yararlanmanızı öneririm. Ayrıntılı tekrar için hukuk ders notları bölümündeki anayasa yargısı başlıklarını da gözden geçirin.

Örnek Sorular

Soru 1: 1982 Anayasası'na göre Anayasa Mahkemesi'nin üye yapısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) 17 üyeden oluşur; 14'ünü Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer.
• B) 15 üyeden oluşur; 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer.
• C) 15 üyeden oluşur; tamamını TBMM seçer.
• D) 11 üyeden oluşur; 8'ini Cumhurbaşkanı, 3'ünü HSK seçer.
• E) 15 üyeden oluşur; 10'unu Cumhurbaşkanı, 5'ini TBMM seçer.

Doğru cevap: B. Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur; TBMM 3, Cumhurbaşkanı 12 üye seçer (m.146). 17 üye ve farklı dağılımlar çeldiricidir.

Soru 2: Anayasa Mahkemesi üyeleri ve görev süresine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Üyeler 12 yıl için seçilir.
• B) Bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez.
• C) 65 yaşını dolduran üye emekliye ayrılır.
• D) 65 yaşını doldursa dahi üye 12 yıllık süresini mutlaka tamamlar.
• E) Başkan ve başkanvekilleri üyeler arasından 4 yıl için seçilir.

Doğru cevap: D. 12 yıl ve 65 yaştan hangisi önce gerçekleşirse görev sona erer; 65 yaş sınırı 12 yıl dolmasa da görevi bitirir. Dolayısıyla D yanlıştır.