15 Yaş Altı Sosyal Medya Yasağı Başladı: Ebeveynler ve Çocuklar İçin Hukuki Rehber

Kısa cevap: 15 yaş altı çocukların sosyal medya platformlarına kendi adına hesap açması kısıtlanıyor; düzenlemenin çekirdeği yaş doğrulama ve velinin açık rızasına dayanıyor. Çocuğun hesabı veli rızası olmadan açılmışsa platformun hesabı kapatma, velinin ise çocuğun kullanımını denetleme yükümlülüğü gündeme gelir. Yasağa aykırı hesap açmak kendi başına çocuğa ceza getirmez; asıl risk, çocuğun o hesaptan bir başkasına zarar vermesi halinde velinin tazminat sorumluluğudur.

Yeni Düzenleme Tam Olarak Neyi Yasaklıyor?

Uygulamada en çok karıştırılan nokta şu: Bu düzenleme çocuğun eline telefon almasını ya da internete girmesini yasaklamıyor. Yasağın konusu, 15 yaşından küçük bir kişinin kendi adına sosyal medya hesabı açması ve bunu tek başına kullanması. Yani mesele "ekran yasağı" değil, hesabın hukuken kimin iradesiyle açıldığı meselesi.

Türk hukukunda 15 yaş aslında tanıdık bir eşik. Çünkü medeni hukuk bakımından 18 yaşından küçük herkes küçük (reşit olmayan) sayılır ve kural olarak hukuki işlemlerini yasal temsilcisi (anne-baba) aracılığıyla yapar. Sosyal medya üyeliği de nitelik olarak bir sözleşmedir; platformun kullanım koşullarını kabul eden taraf olursunuz. Bir çocuğun bu sözleşmeyi tek başına, velisinin bilgisi ve onayı olmadan kurması zaten hukuken sakattı. Yeni düzenleme bu zemini teknik olarak zorunlu hale getiriyor: hesap açılmadan önce yaşın doğrulanması ve belirli yaşın altındaysa veli rızasının aranması.

Yaş doğrulamanın teknik tarafını ve e-Devlet üzerinden nasıl işlediğini ayrıntılı ele aldığımız e-Devlet yaş doğrulama ve ebeveynin hukuki sorumluluğu yazımızı da okumanızı öneririm; burada daha çok ailenin karşılaşacağı hukuki sonuçlara odaklanacağım.

Ebeveynin Hukuki Sorumluluğu Nereden Doğuyor?

Veliler sık sorar: "Çocuğum yaşını saklayıp hesap açmış, bundan ben mi sorumluyum?" Cevap kör bir "evet" değil; nüansı var.

Anne ve babanın çocuk üzerindeki yetki ve yükümlülüklerinin kaynağı velayettir. Türk Medeni Kanunu'nda velayet sadece bir hak değil, aynı zamanda çocuğu gözetme, eğitme ve onun adına hareket etme ödevi olarak düzenlenmiştir (TMK m. 335 ve devamı). Bu nedenle çocuğun dijital ortamdaki davranışından doğan zararlarda velinin gözetim (denetim) sorumluluğu gündeme gelir. Bu sorumluluğun hukuki dayanağı, Türk Borçlar Kanunu'nun ev başkanının/velinin gözetim altındaki küçüğün verdiği zararlardan sorumluluğunu düzenleyen hükümleridir (TBK m. 369).

İki ayrı sonucu birbirinden ayırmak gerekir:

• İdari boyut: Yasağın muhatabı öncelikle platformlardır. Yaş doğrulama yapmayan, veli rızası almayan şirketler idari yaptırımla karşılaşır. Veli bu yönüyle doğrudan "cezalandırılan" taraf değildir.
• Özel hukuk boyutu (tazminat): Asıl risk burada. Çocuğunuz sosyal medya üzerinden bir başkasına hakaret eder, görüntüsünü izinsiz paylaşır, siber zorbalık yapar ya da birinin özel hayatını ihlal ederse; zarar gören kişi veliye tazminat davası açabilir. Çünkü ayırt etme gücüne tam sahip olmayan bir çocuğun verdiği zararda, onu gözetmekle yükümlü olan kişi devreye girer.

Burada velinin kurtuluş kanıtı vardır: Gereken özeni gösterdiğini, çocuğu durumun gerektirdiği ölçüde denetlediğini ispatlarsa sorumluluktan kurtulabilir. Ancak "çocuk zaten yaşını gizleyerek açmış" savunması tek başına her zaman yeterli olmaz; mahkeme, velinin evdeki genel gözetiminin somut olayda yeterli olup olmadığına bakar.

Çocuk Ceza Alır mı?

Net olalım: Yasağa aykırı hesap açmak çocuk için bir suç değildir. Ceza hukuku bakımından fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocukların hiçbir fiilden cezai sorumluluğu yoktur (TCK m. 31/1). 12-15 yaş arası çocuklarda ise, işledikleri fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneği yoksa yine ceza sorumluluğu doğmaz; bu yetenek varsa ceza indirimli uygulanır (TCK m. 31/2).

Yani sadece "hesap açtı" diye çocuğa ceza işlemi yapılmaz. Ama çocuk o hesap üzerinden tehdit, hakaret, şantaj, müstehcen içerik paylaşımı, kişisel verilerin ele geçirilmesi gibi suç oluşturan bir eylemde bulunursa, bu kez yaşına göre çocuk ceza hukuku hükümleri devreye girer. Uygulamada bu tür dosyalarda sonuç çoğunlukla hapis değil; eğitim tedbiri, danışmanlık tedbiri gibi koruyucu-destekleyici tedbirler olur (5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu). Ama mağdur tarafın açacağı tazminat davası ayrıca velinin cebine dokunabilir.

Platform Hesabı Kapatırsa Ne Yapmalı?

Yaş doğrulaması sonucu hesabın kapatılması veya askıya alınması halinde paniğe gerek yok. Bu bir hak kaybı değil, düzenlemenin olağan sonucudur. İçeriklerinizin (fotoğraf, yazışma vb.) kaybolmasını istemiyorsanız, platformların veri indirme/dışa aktarma özelliğini kullanarak önce bir yedek almanızı öneririm. Hesap kapatma işleminin keyfi veya hatalı olduğunu düşünüyorsanız, önce platformun itiraz kanalını kullanın; sonuç alamazsanız kişisel verilerle ilgili boyutta Kişisel Verileri Koruma Kurulu'na başvuru da bir seçenektir.

Ebeveynler İçin Adım Adım Yol Haritası

1. Çocuğunuzun mevcut hesaplarını tespit edin. Hangi platformlarda, hangi yaş bilgisiyle kayıtlı olduğunu görün. Yanlış yaş girilmişse düzeltme ya da kapatma yoluna gidin.
2. Rızanızı bilinçli verin. Yaşı uygun hale geldiğinde veya rıza istenen durumlarda, "onaylıyorum" demeden önce çocuğun ne tür içeriğe maruz kalacağını değerlendirin. Rıza vermek, denetim sorumluluğunu da üstlenmek demektir.
3. Cihazda ebeveyn denetimi kurun. Bu sadece teknik bir önlem değil; olası bir tazminat davasında "gereken özeni gösterdim" savunmanızın somut kanıtıdır.
4. Zorbalık/taciz durumunda delilleri saklayın. Çocuğunuz mağdursa ekran görüntüleri, mesajlar ve tarih bilgisi büyük önem taşır. Bu deliller hem şikâyet hem de tazminat için gereklidir.
5. Hesap üzerinden suç işlendiyse hemen hukuki destek alın. Hem çocuğun durumu hem olası karşı dava için erken müdahale çok şey değiştirir.

Eğer çocuğunuz sosyal medya üzerinden hakaret, siber zorbalık ya da görüntü ihlaline maruz kaldıysa, savcılığa suç duyurusu için hazırlayacağınız dilekçeyi dilekçe oluşturma aracımızla taslak haline getirip sonra avukatınıza danışarak son halini verebilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• "Çocuk yaptı, benim sorumluluğum yok" sanmak. Velayetin doğası gereği gözetim sorumluluğu sizdedir; bu savunma tek başına genellikle yetmez.
• Delilleri silmek. Mağdur olan taraf öfkeyle yazışmaları silerse sonradan ispat çok zorlaşır. Önce yedekleyin, sonra bloklayın.
• Yaşı bilerek yanlış girip rıza vermek. Çocuğun yaşını büyük göstererek hesap açtırmak, ileride sizin aleyhinize kullanılabilecek bir ihmaldir.
• Suç duyurusunu geciktirmek. Hakaret, tehdit gibi şikâyete bağlı suçlarda fiili ve faili öğrenmekten itibaren süre işler; gecikme hak kaybına yol açabilir.

Boşanmış Ailelerde Durum: Rızayı Kim Verir?

Pratikte en çetrefilli konulardan biri bu. Boşanmadan sonra velayet kural olarak bir ebeveynde olur; bu durumda çocuğun sosyal medya kullanımı gibi günlük kararlarda velayet sahibi ebeveynin iradesi esastır. Ortak velayet kararı verilmişse karar birlikte alınır. Her hâlde, çocuğun yüksek yararını ilgilendiren önemli kararlarda diğer ebeveynle görüş alışverişi beklenir; kişisel ilişki hakkı olan ebeveyn de çocuğun güvenliğini ilgilendiren konularda devre dışı değildir. Taraflar anlaşamazsa karar mercii aile mahkemesidir.

Velayetin kimde olacağı belirsizse ya da değişikliği düşünüyorsanız, bu ayrı bir dava konusudur ve çocuğun dijital güvenliği de mahkemede argüman olarak kullanılabilir. Nitekim bir ebeveynin çocuğu dijital risklere karşı korumadaki ağır ihmali, velayet değişikliği taleplerinde gündeme getirilebilir.

Hangi Mahkeme, Hangi Süre?

Olayın türüne göre yol ayrışır:

• Çocuğun uğradığı ya da sebep olduğu zararla ilgili tazminat davaları hukuk mahkemelerinde görülür. Haksız fiilden doğan tazminatta kural olarak zarar ve failin öğrenilmesinden itibaren işleyen bir zamanaşımı vardır (TBK m. 72). Süreler geç kalındığında kaybedilebildiği için zaman kaybetmeyin.
• Suç niteliğindeki eylemlerde (hakaret, tehdit, özel hayatın ihlali) şikâyet yolu Cumhuriyet Başsavcılığı'dır; şikâyete tabi suçlarda fiili ve faili öğrenmenizden itibaren belirli bir süre içinde (kural olarak altı ay) şikâyet etmeniz gerekir (TCK m. 73).
• Velayet, denetim, kişisel ilişki uyuşmazlıkları aile mahkemesinin görev alanındadır.

Süreler suçun ve davanın türüne göre değiştiği için, somut durumunuzda tam süreyi bir avukatla teyit etmeniz en sağlıklısıdır; genelleme yaparak hak kaybetmeyin.

Avukat Olarak Pratik Önerim

Bu düzenlemeyi bir "ceza tehdidi" gibi değil, ailenin dijital risk yönetimi fırsatı gibi görün. Çocuğun hesabını veli rızasıyla ve denetimle açmak; cihaza ebeveyn kontrolü kurmak; olası bir uyuşmazlıkta sizi hem hukuken hem vicdanen koruyacak en güçlü hamledir. Mahkemeler, denetimini belgeleyebilen veliyi her zaman daha korunaklı görür. Unutmayın: dijital dünyada da "önce önlem, sonra dava" ilkesi geçerli.