HMGS Medeni Usul Hukuku: Görev ve Yetki Kuralları (HMK m.1-19)
İçindekiler
- Görev ve Yetki: Temel Ayrım
- Göreve İlişkin Kurallar (HMK m.1-4)
- Göreve Aykırılığın Sonucu
- Yetkiye İlişkin Kurallar (HMK m.5-19)
- Genel Yetki (HMK m.6)
- Özel Yetki Kuralları (Seçimlik)
- Kesin Yetki Kuralları — En Kritik Nokta
- Yetki Sözleşmesi (HMK m.17-18)
- Yetki İtirazı: Zamanı ve Şekli
- Sık Karıştırılan Ayrımlar (Özet)
Kısa cevap: Görev, bir davaya hangi tür mahkemenin (asliye hukuk, sulh hukuk, tüketici vb.) bakacağını; yetki ise aynı türdeki mahkemelerden hangi yer mahkemesinin bakacağını belirler. Göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir, kesindir ve dava şartı olarak yargılamanın her aşamasında re'sen gözetilir (HMK m.1, m.114/1-c). Yetki ise kural olarak kamu düzeninden değildir; ancak kanunun kesin yetki saydığı hâllerde o da dava şartına dönüşür ve re'sen dikkate alınır.
Görev ve Yetki: Temel Ayrım
HMGS'de bu iki kavram sürekli birbirine karıştırılır; oysa ayrım nettir. Görev dikey bir dağılımdır: davanın türü/niteliği ya da değeri hangi mahkemeyi işaret ediyor? Yetki ise yatay bir dağılımdır: aynı görevli mahkemelerden hangi coğrafi yerdeki mahkeme bakacak?
Pratikte en çok düşülen tuzak şudur: Görev her zaman kesindir ve dava şartıdır. Yetki ise kural olarak dava şartı değildir; yalnızca kanunun açıkça kesin yetki öngördüğü hâllerde dava şartına dönüşür. Sınav sorusu çoğu zaman tam bu farkı ölçer.
Göreve İlişkin Kurallar (HMK m.1-4)
- HMK m.1: Mahkemelerin görevi kanunla düzenlenir; göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir.
- HMK m.2: Asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkemedir. Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ve şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk görevlidir. Buradaki tuzak: HMK m.2 ile görevde değer-miktar esası kalkmıştır; eski sistemdeki parasal görev sınırı artık asliye-sulh ayrımında geçerli değildir.
- HMK m.4: Sulh hukuk mahkemesinin görevi sınırlı ve sayılıdır. Kira ilişkisinden doğan tüm uyuşmazlıklar (tahliye dâhil), paydaşlığın/ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu), taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaşılması ve taksimi, zilyetliğin korunmasına ilişkin davalar ve kanunun açıkça sulh hukuka verdiği işler. Bu listeyi ezberleyin; soru genellikle "hangisi sulh hukukun görevindedir / değildir" formatında gelir.
Kira uyuşmazlıklarının sulh hukukta görülmesi en sık test edilen noktalardan biridir; tahliye ve kira tespiti gibi konuların usul ayrıntıları için hukuk ders notlarındaki ilgili bölümlere de göz atın.
Göreve Aykırılığın Sonucu
Görev dava şartıdır (HMK m.114/1-c). Görevsizlik hâlinde mahkeme davayı esastan incelemeden görevsizlik kararı verir. Bu karar üzerine taraf, kararın kesinleşmesinden itibaren 2 hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurup dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini istemelidir (HMK m.20). Bu süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır. HMGS'de bu 2 haftalık süre ile görevsizlik/yetkisizlik kararının sonuçları birlikte sık sorulur. Dava şartları konusunu dava şartları ve ilk itirazlar notumuzla birlikte çalışmanızı öneririm.
Yetkiye İlişkin Kurallar (HMK m.5-19)
Genel Yetki (HMK m.6)
Genel yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri (ikametgâh) mahkemesidir. Bu, yetkinin altın kuralıdır: aksine özel bir yetki kuralı yoksa veya özel yetki seçimlikse, davalının yerleşim yeri her zaman bir seçenektir.
Özel Yetki Kuralları (Seçimlik)
Özel yetki kuralları, genel yetkiyi ortadan kaldırmaz; davacıya ek bir seçenek sunar (aksi belirtilmedikçe seçimliktir). Önemli örnekler:
- HMK m.10: Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir.
- HMK m.16: Haksız fiilden doğan davalarda haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği ya da gelebileceği yer yahut zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Zarar görenin yerleşim yeri yetkisi davacı lehine önemli bir seçenektir.
- HMK m.9: Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayanlara karşı açılacak mal varlığına ilişkin davalarda, malın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
Haksız fiil davalarının esasını haksız fiil sorumluluğu notuyla, sözleşme ifa yeri yetkisini ise borcun ifası notuyla birlikte çalışmak, soruları bağlam içinde çözmenizi sağlar.
Kesin Yetki Kuralları — En Kritik Nokta
Bazı yetki kuralları kesindir; bunlarda davacının seçim hakkı yoktur, mahkeme kesin yetkiyi re'sen gözetir ve kesin yetki varsa taraflar yetki sözleşmesi de yapamaz. Başlıca kesin yetki hâlleri:
- HMK m.12: Taşınmazın aynına ilişkin davalarla, taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalar taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde görülür ve bu yetki kesindir. Dikkat: bu kesin yetki, taşınmazın aynına ilişkindir; sadece alacak/kira bedeli gibi şahsi talepler buna girmez.
- HMK m.11: Mirastan doğan davalarda ölen kişinin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (terekenin paylaşılması, miras sözleşmesinin iptali, tenkis vb.). Terekede bulunan bir mala ilişkin dava, mirasçılar arasında devam ettiği sürece ölenin son yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.
- HMK m.14: Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer; özel hukuk tüzel kişilerine karşı üyelik veya ortaklık ilişkisinden doğan davalarda tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
HMGS'de en sık yapılan hata, taşınmaza ilişkin her davada taşınmazın yeri kesin yetkilidir sanmaktır. Hayır — kesin yetki yalnızca taşınmazın aynına ilişkin davalar içindir. Kira alacağı gibi şahsi talepte genel/özel yetki kuralları işler.
Yetki Sözleşmesi (HMK m.17-18)
Taraflar, yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri ise aralarında doğmuş veya doğabilecek belirli bir uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir. Yani tüketiciler ve tacir olmayan gerçek kişiler yetki sözleşmesi yapamaz — bu, 6100 sayılı HMK'nın getirdiği ve sınavda sık sorulan bir sınırlamadır. Yetki sözleşmesinin yazılı yapılması, uyuşmazlığın hangi hukuki ilişkiden doğduğunun belirtilmesi ve yetkili kılınan mahkemenin gösterilmesi şarttır. Ayrıca yetki sözleşmesi yapılabilmesi için uyuşmazlığın kesin yetkiye tabi olmaması gerekir; kesin yetki varsa geçerli yetki sözleşmesi yapılamaz. Aksi kararlaştırılmadıkça yetki sözleşmesi, sözleşmeyle belirlenen mahkemeyi münhasır (kesin) yetkili kılar.
Yetki İtirazı: Zamanı ve Şekli
Kesin yetki hâlleri dışında yetki, ilk itiraz niteliğindedir (HMK m.116). İlk itirazların tamamı cevap dilekçesinde ileri sürülür; süresinde ileri sürülmezse yetki itirazı dinlenmez ve mahkeme yetkili hâle gelir. Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi de bildirmek zorundadır; aksi hâlde yetki itirazı dikkate alınmaz (HMK m.19). Bu "yetkili mahkemeyi gösterme" yükümlülüğü HMGS'de kurnaz bir ayrıntı olarak çıkar.
Buna karşılık kesin yetki hâlinde süreye bağlı itiraza gerek yoktur; mahkeme yargılamanın her aşamasında re'sen dikkate alır, taraf da her aşamada ileri sürebilir.
Sık Karıştırılan Ayrımlar (Özet)
- Görev - Yetki: Görev = hangi tür mahkeme (dikey); Yetki = hangi yer mahkemesi (yatay).
- Görev her zaman kesin + dava şartı; yetki kural olarak değil, yalnız kesin yetki hâllerinde dava şartı.
- Genel görevli: asliye hukuk (m.2). Sulh hukuk: sınırlı-sayılı görev (m.4).
- Genel yetki: davalının yerleşim yeri (m.6). Özel yetki: kural olarak seçimlik.
- Kesin yetki: taşınmazın aynı (m.12), miras (m.11), şube/ortaklık-üyelik (m.14).
- Yetki sözleşmesi: yalnız tacir/kamu tüzel kişisi; yazılı şekil; kesin yetki varsa yapılamaz (m.17-18).
- Görevsizlik/yetkisizlik sonrası başvuru süresi: kesinleşmeden itibaren 2 hafta (m.20); kaçırılırsa dava açılmamış sayılır.
Bu kritik ayrımları pekiştirmek için Medeni Usul Hukuku HMGS deneme sınavını çözmenizi, genel tekrar için de ücretsiz HMGS deneme sınavlarından yararlanmanızı öneririm. Yargılama usulünün devamı için yazılı yargılama usulü ve dava aşamaları notuna geçebilirsiniz.