Ameliyat ve Tıbbi Müdahalelerde Aydınlatılmış Onam (Rıza) Zorunluluğu
Aydınlatılmış onam, hastanın kendisine uygulanacak tıbbi müdahalenin ne olduğunu, neden yapıldığını, risklerini, alternatiflerini ve olası sonuçlarını anlayarak özgür iradesiyle kabul etmesidir. Bu onam yoksa, müdahale tıbben doğru olsa bile hukuka aykırı hâle gelebilir. Mesele yalnızca tıbbi başarı değil; kişinin bedeni ve karar verme özgürlüğü üzerindeki tasarruf yetkisidir.
Bu yazı, “rıza neden şart, hangi hâllerde geçerli sayılır, ne zaman sorun çıkar ve sonuçları nelerdir?” sorularını tek bir çerçevede, uygulamaya dönük biçimde ele alır.
Aydınlatılmış Onam Nedir? Basit Tanımın Ötesi
Onam, bir imza değildir. Bir süreçtir. Hastanın:
- Müdahalenin kapsamını,
- Tıbbi zorunluluğunu,
- Olası risk ve komplikasyonlarını,
- Alternatif tedavileri (hiç müdahale etmeme dâhil),
- Müdahale sonrası beklenen yaşam etkilerini
anlayabileceği şekilde bilgilendirilmesi gerekir. Bu anlatım kişiye özgü olmalı; teknik terimler tercüme edilmeden bırakılmamalıdır. Aksi hâlde “bilgilendirme yapılmış gibi” görünse bile hukuken yeterli sayılmaz.
Rıza Neden Zorunlu? Hukuki Dayanak Mantığı
Tıbbi müdahale, doğası gereği beden bütünlüğüne müdahaledir. Hukuk düzeni, bu müdahaleyi ancak iki durumda meşru görür:
- Tıbbi zorunluluk
- Hastanın aydınlatılmış rızası
Bu iki unsurdan biri eksikse, müdahale kişilik hakkı ihlali tartışmasına açılır. Burada kilit nokta şudur:
“İyi niyetli ve faydalı bir müdahale, rıza yoksa hukuka uygun olmaz.”
Aydınlatmanın Kapsamı: Ne Kadar Bilgi Yeterli?
Aydınlatma “her şeyi anlatmak” değildir; karar vermeye yetecek kadar anlatmaktır. Uygulamada yeterli sayılabilmesi için:
- Genel riskler mutlaka belirtilmeli,
- Kişinin durumuna göre özel riskler özellikle vurgulanmalı,
- Nadiren görülen ama ağır sonuç doğurabilecek riskler saklanmamalı,
- Müdahalenin başarısız olma ihtimali dürüstçe ifade edilmelidir.
Standart formlar tek başına yeterli değildir. Form, sözlü anlatımın kanıtlayıcı tamamlayıcısı olabilir; ikamesi değil.
Rıza Geçerli Sayılmadığı Hâller
Bazı durumlarda “rıza var gibi” görünse bile hukuken sorun çıkar:
- Baskı altında alınan onam
- Hastanın bilinci kapalıyken (acil hâller dışında) verilen rıza
- Anlatımın, hastanın eğitim ve algı düzeyine uygun olmaması
- Müdahalenin kapsamı sonradan genişletilmişse ve bu konuda yeni rıza alınmamışsa
Özellikle planlı ameliyatlarda, “zaten imzaladı” yaklaşımı ciddi risk doğurur.
Acil Durumlar: Rıza Aranmayan İstisna
Hayatî tehlike varsa ve hastanın rıza verme imkânı bulunmuyorsa, hekim tıbbi zorunluluk kapsamında müdahale edebilir. Ancak bu istisna dar yorumlanır:
- Acil durum ortadan kalktığında,
- Müdahale genişletilecekse,
yeniden bilgilendirme ve rıza gerekir. “Nasıl olsa ameliyattaydı” yaklaşımı hukuken korunmaz.
Aydınlatılmış Onamın İhlali Ne Sonuç Doğurur?
Rıza eksikliği şu sonuçlara yol açabilir:
- Kişilik hakkının ihlali iddiası
- Maddi ve manevi tazminat talepleri
- Tıbbi başarı olsa dahi hukuki sorumluluk
- Bazı durumlarda cezai değerlendirme riski
Önemli bir ayrım:
Tıbbi hata başka, aydınlatma eksikliği başkadır. Tedavi kusursuz olabilir; ama rıza yoksa sorumluluk yine doğabilir.
Uygulamada En Sık Yapılan Hatalar
- Standart onam formlarının okunmadan imzalatılması
- Risklerin “korkutucu olur” diye özellikle anlatılmaması
- Estetik veya zorunlu olmayan işlemlerde yetersiz bilgilendirme
- Müdahale sırasında ortaya çıkan yeni durumlar için ek rıza alınmaması
Bu hatalar genellikle “sonuç iyi oldu” düşüncesiyle fark edilmez; sorun, olumsuzluk yaşandığında ortaya çıkar.
Sonuç: Rıza Bir Formalite Değil, Hak Korumasıdır
Aydınlatılmış onam, hekimi de hastayı da koruyan bir mekanizmadır. İmza değil; anlama ve kabul etme sürecidir. Bu süreç işletilmediğinde, tıbbi olarak doğru bir müdahale bile hukuki ihtilafa dönüşebilir.
Özetle:
Tıbbi müdahalenin meşruiyeti, yalnızca tıbbi gereklilikten değil, bilgilendirilmiş özgür iradeden doğar.
Avukat Gökhan Yağmur Kimdir?
Av. Gökhan Yağmur, İstanbul merkezli olarak faaliyet gösteren, ceza hukuku, aile hukuku, ticaret hukuku ve fikri mülkiyet hukuku alanlarında uzmanlaşmış bir avukattır. Uzun yıllara dayanan mesleki deneyimiyle birlikte yalnızca dava ve uyuşmazlıkların çözümünde değil, aynı zamanda önleyici hukuk danışmanlığı, sözleşme yönetimi ve şirketlere stratejik hukuki destek sunmaktadır.
Ceza yargılamaları, boşanma ve velayet davaları, ticari uyuşmazlıklar ve marka–patent süreçlerinde müvekkillerine etkin savunma ve çözüm odaklı yaklaşımıyla hizmet vermektedir. Ayrıca TÜRKPATENT, USPTO ve EUIPO nezdinde marka tescili ve fikri mülkiyet koruması konularında hem yerli hem de yabancı müvekkillere danışmanlık sağlamaktadır. – Turkey Brand Law
Kurucusu olduğu Hukuk Plus, HukukBankasi.net ve diğer dijital projeleriyle hukuk öğrencileri, stajyer avukatlar ve meslektaşlara yönelik özgün bir ekosistem geliştirmiştir. Bu sayede hukuk bilgisinin paylaşımı, güncel içtihatların takibi ve mesleki dayanışmanın güçlenmesine katkı sunmaktadır.
Av. Gökhan Yağmur, girişimci vizyonu ile yalnızca klasik avukatlık hizmeti sunmakla kalmayıp; marka yönetimi, e-ticaret hukuku, uluslararası şirket danışmanlığı ve dijital hukuk çözümleri alanlarında da fark yaratan çalışmalara imza atmaktadır.
Daha fazla bilgi için:
📌 www.gokhanyagmur.com
📌 www.gokhanyagmur.com.tr
📞 0542 157 06 34
Yolculuk Süresini Hesaplayın
Yakındaki yerler için seyahat süresini ve yol tariflerini görün
