İş Mahkemeleri Hangi Davalara Bakar

İş Mahkemeleri Hangi Davalara Bakar? (Pratik ve Güncel Rehber)

İş yaşamında ortaya çıkan uyuşmazlıkların önemli bir bölümü, uzmanlaşmış yargı mercii olan iş mahkemelerinde çözümlenir. Hangi davaların iş mahkemesinde görüleceği, başvuru öncesi arabuluculuk şartı, delillerin nasıl toplanacağı ve sürecin hangi aşamalardan geçeceği çoğu zaman karıştırılır. Bu makalede, Türkiye’de iş mahkemelerinin görev alanını, başlıca dava türlerini ve uygulamadaki önemli noktaları profesyonel bir bakış açısıyla ve güncel mevzuata uygun biçimde ele alıyoruz.

İş Mahkemelerinin Görevi Nedir? Hukuki Tanım ve Kapsam

İş mahkemeleri; iş ilişkilerinden, iş sözleşmelerinden ve iş hukuku mevzuatından doğan uyuşmazlıklara bakmak üzere kurulmuş özel mahkemelerdir. Türk hukukunda temel olarak İş Mahkemeleri Kanunu, İş Kanunu, Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, Basın İş Kanunu ve Deniz İş Kanunu iş mahkemelerinin görev alanını belirleyen başlıca düzenlemelerdir.

Genel çerçeve şudur: Uyuşmazlık bir iş ilişkisinden doğuyorsa (işçi–işveren arasında hizmet sözleşmesi varsa veya olduğu iddia ediliyorsa), kural olarak görevli mahkeme iş mahkemesidir. İşçinin 4857 sayılı İş Kanunu kapsamına girip girmemesi (örneğin basın veya deniz iş hukuku kapsamında olması) çoğu durumda görevi değiştirmez; yine iş mahkemeleri görevli olur. Bazı sosyal güvenlik uyuşmazlıkları (özellikle sigortalılık ve hizmet tespiti gibi) da iş mahkemelerinde görülür.

Hizmet Sözleşmesine Dayalı Uyuşmazlıklar

İş mahkemelerinin görev alanı, yalnızca iş kanununa tabi işçilerle sınırlı değildir. Türk Borçlar Kanunu anlamında hizmet sözleşmesine tabi çalışanlar ile işveren arasında çıkan uyuşmazlıklar da (örneğin kıdem benzeri talepler, rekabet yasağına ilişkin cezai şart gibi) iş mahkemesinde görülür. Basın İş Kanunu ve Deniz İş Kanunu kapsamındaki çalışanların işçilik alacakları, feshe bağlı tazminatlar ve işe iade benzeri koruma hükümlerine dayalı davalar da iş mahkemelerinin görevindedir.

İş Mahkemeleri Hangi Davalara Bakar? Başlıca Dava Türleri

• İşçilik alacakları: Ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil alacakları, yıllık izin ücreti, ikramiye, prim, yol–yemek yardımı ve benzeri ödemelere ilişkin davalar.
• Feshe bağlı tazminatlar: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı, sendikal tazminat, ayrımcılık tazminatı gibi talepler.
• İşe iade davaları: İş güvencesi şartlarını sağlayan işçilerin geçersiz feshe karşı işe iade talepleri ve buna bağlı boşta geçen süre ücreti ile işe başlatmama tazminatı.
• İş kazası ve meslek hastalığı: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat talepleri; destekten yoksun kalma tazminatına ilişkin işveren aleyhine açılan davalar.
• Sosyal güvenlik kaynaklı bazı davalar: Hizmet tespiti (sigortasız çalışılan sürelerin tespiti), sigortalılık statüsünün tespiti, prime esas kazançla ilgili belirli tespit davaları ve uygulamada Kurum ile işveren/işçi arasındaki bazı rücu ve tespit uyuşmazlıkları.
• İş ilişkisinin varlığının/ niteliğinin tespiti: İş–alt işveren (taşeron) ilişkisi ve muvazaa iddiaları, işkolu ve unvan kaynaklı tespitler, sözleşmenin iş sözleşmesi mi yoksa vekâlet/eser sözleşmesi mi olduğuna dair uyuşmazlıklar.
• Toplu iş sözleşmesi (TİS) uygulamasından doğan davalar: TİS fark alacakları, TİS hükümlerinin yorumu ve uygulanmasından kaynaklı talepler, sendikal ayrımcılık tazminatı.
• İbraname ve feragat geçerliliği: İbranamenin geçerliliği, alacak kalemleri bakımından ibra–makbuz tartışmaları.
• Rekabet yasağı ve cezai şart: Hizmet sözleşmesine bağlı rekabet yasağı ihlali ve buna bağlı cezai şart veya tazminat talepleri.
• Mobbing (psikolojik taciz) ve kişilik hakları ihlali: İş ilişkisinde uğranılan manevi zararlar, onur ve saygınlığın zedelenmesi iddiaları.

Önemli not: Kamu görevlileri (memur statüsündekiler) ile idarenin taraf olduğu “idari işlem” kaynaklı uyuşmazlıklar idari yargının konusudur. Yine iş kazasına ilişkin ceza soruşturmaları/ davaları ceza yargısında yürütülür. Buna karşılık, kamu kurumlarında “işçi statüsünde” çalışanlar ile ilgili işçilik uyuşmazlıkları kural olarak iş mahkemelerinde görülür.

Şartlar ve Temel Hukuki Çerçeve

Bir uyuşmazlığın iş mahkemesini ilgilendirmesi için temel olarak iki şart aranır: (i) Uyuşmazlık bir iş ilişkisinden veya hizmet sözleşmesinden kaynaklanmalı; (ii) Kanun, uyuşmazlığı başka bir yargı koluna açıkça bırakmamış olmalıdır. İşçi, işveren ve işyeri kavramları; ücretin tanımı; fazla çalışmanın koşulları; yıllık izin hakkı; fesih türleri ve fesih prosedürü gibi hususlar temel çerçeveyi belirler.

Görev ve yetki: Görev, mahkemenin bakacağı işin türüne; yetki ise coğrafi olarak hangi yer mahkemesinin bakacağına ilişkindir. İş davalarında, genel kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi ile işçinin işini yaptığı yer mahkemesi yetkilidir. Toplu iş sözleşmesine veya sendikal uyuşmazlıklara ilişkin bazı özel yetki kuralları bulunabilir. Uyuşmazlıklarda görev kamu düzenindendir; tarafların sözleşme ile görevli mahkemeyi değiştirmesi mümkün değildir.

Zamanaşımı ve hak düşürücü süreler: Birçok işçilik alacağı için zamanaşımı süresi beş yıldır. Geçmiş dönem iş ilişkileri açısından farklı geçiş kuralları ve daha uzun süreler söz konusu olabilir. Ayrıca bazı taleplerde (özellikle işe iade) kısa ve hak düşürücü süreler öngörülmüştür. Her talebin süresi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Süreç Nasıl İşler?

1) Zorunlu arabuluculuk

İşçi–işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde, kural olarak dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk başvurusu, işyerinin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Taraflar anlaşırsa anlaşma tutanağı ilam niteliği taşır ve doğrudan icra edilebilir. Anlaşma olmazsa son tutanakla birlikte dava açılabilir. İş kazası ve meslek hastalığı kaynaklı tazminat ile bunlara bağlı rücu davaları konusunda dönemsel değişiklikler ve istisnalar bulunduğundan, güncel mevzuat ve uygulama kontrol edilmelidir.

2) Dava açılışı ve yargılama

Arabuluculuk aşaması tamamlanınca yetkili ve görevli iş mahkemesinde dava açılır. İş davalarında basit yargılama usulü uygulanır; dilekçeler aşaması sınırlı, yargılama hızlıdır. Taraflar iddia ve savunmalarını, tüm delillerini mümkün olduğunca erken sunmalıdır. Uyuşmazlığın niteliğine göre bilirkişi, keşif ve tanık deliline başvurulabilir.

3) İstinaf ve temyiz

İlk derece mahkemesi kararlarına karşı kanunda öngörülen süreler içinde bölge adliye mahkemesine (istinaf) ve kararın niteliğine göre Yargıtay’a (temyiz) başvurulabilir. Kanun yoluna başvuru şartları, parasal sınırlar ve süreler uyuşmazlığın türüne göre değişir.

4) İşe iade davalarında özel süreler

İşe iade talep etmek isteyen işçi, fesih bildirimini aldığı tarihten itibaren kısa bir süre içinde arabulucuya başvurmalıdır. Arabuluculukta anlaşma olmazsa belirli süre içinde dava açılır. İşe iade davasının kabulü halinde, boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı gibi sonuçlar doğabilir. Bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan, gecikme telafisi güç sonuçlara yol açabilir.

5) Zamanaşımı yönetimi

Ücret, fazla mesai, yıllık izin ve birçok işçilik alacağı yönünden genel kural beş yıllık zamanaşımıdır. Geçiş hükümleri ve istisnalar bulunabileceği için, talep kalem bazında ayrı değerlendirme yapılması gerekir. Arabuluculuk başvurusu, kanundaki şartlarla zamanaşımını durdurur/keser; ancak bu etki her uyuşmazlık türü için aynı değildir.

İşçi ve İşveren Açısından Dikkat Edilmesi Gerekenler

İşçi açısından

• Belge ve kayıt: Bordrolar, ücret pusulaları, puantaj çizelgeleri, yazışmalar, vardiya planları, performans kayıtları ve iş kazası tutanaklarını saklayın. Bordroların “imzalı ve ihtirazi kayıtsız” olması, ispat gücünü etkiler.
• Arabuluculuk ve süreler: İşe iade ve feshe bağlı taleplerde süreler çok kısadır. Arabuluculuk başvurusunu ve dava açılışını geciktirmeyin.
• İş kazası/meslek hastalığı: Sağlık raporlarınızı, kaza tutanağını, görgü tanıklarını ve iş güvenliği kayıtlarını düzenli toplayın. Kusur ve illiyet, tazminat hesabında belirleyicidir.
• Hizmet tespiti: Sigortasız veya eksik sigortalı çalışma iddiasında, tanık, yazışma, giriş–çıkış kayıtları, işyeri kamera/turnike verileri ve ücret ödeme kayıtları değerlidir. Bu davalarda süre kısıtları olabilir.
• Arabuluculukta anlaşma: Anlaşma tutanağı ilam niteliğindedir. Tüm alacak kalemlerinizi ve net–brüt ayrımını açık yazdırın; feragat ve ibranın kapsamını dikkatle inceleyin.

İşveren açısından

• Kayıt düzeni: Ücret bordrosu, puantaj, izin formları, fazla mesai onayları, zimmet tutanakları, iş güvenliği eğitim ve ekipman teslim kayıtları eksiksiz tutulmalıdır.
• Fesih prosedürü: Geçerli neden, savunma alma, performans hedefleri ve yazılı bildirim şartlarına uyulmaması, işe iade ve tazminat riskini artırır.
• KVKK ve iç denetim: Delil elde etme süreçleri (e-posta, kamera, GPS vb.) hukuka uygun olmalı; aksi halde delil reddedilebilir.
• Arabuluculuk stratejisi: Hesap raporları ve emsal Yargıtay içtihatları ışığında makul bir teklif yapın; toplu davalarda yeknesak politika belirleyin.
• Alt işverenlik: Asıl–alt işveren ilişkisini mevzuata uygun kurun; muvazaa tespitinde müteselsil sorumluluk doğar.

İspat, Deliller ve Uygulamadaki Önemli Noktalar

İspat yükü: Kural olarak herkes iddiasını ispatla yükümlüdür. Ancak iş hukukunda kayıtların işverende bulunması sebebiyle bazı konularda ispat yükünde fiilî bir kayma yaşanır. Örneğin fazla çalışma iddiasında, işverenin çalışma sürelerine ilişkin sağlıklı kayıt tutma yükümlülüğü önem taşır; bu kayıtlar yoksa işçi tanıkla ispat imkânı bulabilir.

Fazla mesai ve ücret: İmzalı ve ihtirazi kayıtsız ücret bordrosu, bordroda görünen alacaklar bakımından karine oluşturur. İhtirazi kayıt konulmuş veya bordro imzasız ise tanık ve yan delillerle ispat gündeme gelir.

Yıllık izin: Kullanılan izinlerin ispatı yönünden işverenin onaylı izin formları kritik delildir. Form yoksa, tanık anlatımları ve fiilî kullanım pratikte değerlendirilir.

Mobbing ve ayrımcılık: Sistematik davranışın sürekliliği, iş veriminin etkilenmesi, yazışmalar, görgü tanıkları ve insan kaynakları kayıtları birlikte değerlendirilir. Ayrımcılık iddiasında, ispat yükü kısmen tersine dönebilir; işveren nesnel sebep göstermek zorunda kalabilir.

İş kazası/meslek hastalığı: Kusur oranı, illiyet bağı ve zararın kapsamı bilirkişi incelemesi ile belirlenir. İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, risk değerlendirmeleri ve koruyucu donanım teslim tutanakları belirleyici delillerdir. SGK kayıtları, müfettiş raporları ve olay yeri tutanakları mahkemece dikkate alınır.

Hizmet tespiti: Kamu düzeniyle bağlantılı görülmesi sebebiyle mahkeme daha geniş araştırma yapabilir; tanıklar, komşu işyeri kayıtları, belediye/oda kayıtları gibi farklı delillere başvurulabilir. Süreler ve ispat standardı bu davalarda özel önem taşır.

Bilirkişi ve hesap raporları: Ücret ve alacak kalemleri genellikle bilirkişice hesaplanır. Tarafların rapora süresi içinde somut itiraz sunması, hesap kalemlerinin düzeltilmesini sağlayabilir.

Hukuka aykırı delil: Gizlice yapılan ses/görüntü kaydı gibi deliller, koşulları oluşmadıkça değerlendirmeye alınmayabilir. Delil elde etme yönteminin hukuka uygunluğu temel prensiptir.

Sık Sorulan Sorular

İş mahkemesi hangi davalara bakar?

İşçilik alacakları, kıdem/ihbar gibi feshe bağlı tazminatlar, işe iade, iş kazası ve meslek hastalığı tazminatı, hizmet tespiti ve hizmet sözleşmesine dayalı rekabet yasağı–cezai şart gibi davalar iş mahkemelerinde görülür.

Zorunlu arabuluculuk var mı?

İşçi–işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvuru kural olarak zorunludur. İş kazası/meslek hastalığına ilişkin tazminat ve rücu davaları bakımından dönemsel değişiklikler ve istisnalar olduğundan güncel duruma bakılmalıdır.

İşe iade için süre nedir?

İşe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden sonra çok kısa bir süre içinde arabuluculuğa başvurulması gerekir; anlaşma olmazsa yine kısa bir süre içinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür.

Fazla mesaiyi nasıl ispat ederim?

Puantaj, giriş–çıkış kayıtları, yazışmalar ve tanık beyanları birlikte kullanılır. İşverenin sağlıklı kayıt tutma yükümlülüğü önemlidir; kayıt yoksa tanık delili daha fazla ağırlık kazanabilir.

Sigortasız çalıştım, ne yapmalıyım?

Hizmet tespiti davası açılabilir. Tanık, yazışma, işyeri kayıtları ve fiilî çalışma göstergeleriyle ispat yapılır. Bu davalarda belirli süre sınırlamaları bulunduğundan gecikmeyin.

İş kazası nedeniyle tazminat davasını nerede açarım?

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan tazminat talepleri kural olarak iş mahkemesinde görülür. Yer bakımından işin yapıldığı yer veya işverenin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Hangi mahkeme yetkili?

Genellikle işçinin işini yaptığı yer mahkemesi veya davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Sözleşmesel yetki anlaşmaları görev kurallarını değiştirmez.

Zamanaşımı ne kadar?

Birçok işçilik alacağı için genel kural beş yıldır. Eski dönem alacakları ve bazı talepler için farklı süreler ve geçiş hükümleri olabilir. İşe iade gibi taleplerde kısa hak düşürücü süreler vardır.

Avukatla takip zorunlu mu?

Zorunlu değildir; ancak süreler, usul kuralları ve ispat yükü nedeniyle bir avukatla hareket etmek hak kayıplarını önlemeye yardımcı olur.

Sonuç ve Hukuki Değerlendirme

İş mahkemeleri, iş hayatının doğası gereği ortaya çıkan çok çeşitli uyuşmazlıklar için uzman yargılama imkânı sunar. Hangi davaların iş mahkemesinde görüleceği; arabuluculuk şartı; görev–yetki kuralları; zamanaşımı ve hak düşürücü süreler; ispat ve delil rejimi gibi başlıklar, dava stratejisini doğrudan etkiler. Özellikle işe iade, hizmet tespiti ve iş kazası/meslek hastalığı davalarında süre yönetimi, delil hazırlığı ve doğru hukuki nitelendirme hayati önem taşır.

Uygulama, somut olayın özelliklerine göre değişebildiğinden, uyuşmazlığın doğru hukuki çerçeveye oturtulması, arabuluculuk aşamasının etkin yürütülmesi ve yargılama sürecinde zamanında delil sunulması profesyonel destek gerektirir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayınıza ilişkin hukuki değerlendirme için bir avukattan destek alınması önerilir.