Roma Hukukunda Kişilik Durumunun Sona Ermesi: Statü Kaybı, Ölüm ve Hukukî Sonuçlar

(Statülerin Silinmesi, Ehliyetin Sona Ermesi ve Kişiliğin Bitimi)

---

📌 Giriş: Kişilik Ne Zaman Sona Erer?

Roma Hukuku’nda kişilik (persona) kavramı, bir bireyin hak ehliyetine sahip olması anlamına gelmektedir. Bu hak ehliyeti, yalnızca canlı, özgür ve Roma vatandaşlığı statüsüne sahip bireyler için geçerlidir. Kişilik durumu, belirli hâllerin meydana gelmesiyle kısmen ya da tamamen sona erebilir.

Bu hâller üç temel grupta toplanır:

1. Ölüm
2. Kölelik
3. Statü Kaybı (Capitis Deminutio)

---

⚰️ 1. Ölüm (Mors)

Biyolojik ölüm, kişilik durumunun kesin ve nihai olarak sona erdiği durumdur.

• Kişi öldüğünde artık haklara ve borçlara taraf olamaz.
• Mal varlığı mirasçılarına geçer.
• Ölümün ispatı için hukuken belirli karinelere (örneğin cesedin bulunması) ihtiyaç duyulabilir.
• Bazen hukukî varsayım yoluyla ölüm karinesi kabul edilebilir (uzun süre haber alınamama gibi).

📌 Roma’da doğumla başlayan kişilik, yalnızca doğumda canlı olma ve insan olma şartına bağlıydı. Bu kişilik, ancak ölümle veya diğer özel hâllerle sona erer.

---

🔗 2. Kölelik (Servitus)

Kölelik, kişinin status libertatisini kaybetmesi demektir. Bu durumda kişi:

• Hak ehliyetini tamamen kaybeder,
• Hukuken bir eşya (res) haline gelir,
• Artık bir kişilikten söz edilemez.

Köleliğe düşme yolları:

• Savaş esiri olma (captivitas): En yaygın yollardan biridir. Roma dışı düşman ülkede esir düşen vatandaşlar köleleştirilir.
• Ceza sonucu: Suç işleyen biri devlet tarafından köleleştirilebilir.
• Özgürlüğün terk edilmesi: Bazı durumlarda bireyler borç nedeniyle özgürlüklerini kaybederdi.

📌 Sonuç: Köle olan kişi hukuken artık bir “şey”dir; hak sahibi olamaz, sadece efendisinin aracı olabilir.

---

🔻 3. Capitis Deminutio – Statü Kaybı

“Capitis deminutio”, Latince “başın eksilmesi” anlamına gelir ve kişinin hukukî statüsünün tümüyle veya kısmen kaybolmasıdır. Üç derecesi vardır:

I. Capitis Deminutio Maxima (En Ağır Statü Kaybı)

• Özgürlük, vatandaşlık ve aile statüsünün tümünün kaybıdır.
• Kişi köleleştirilir.
• Tam bir kişilik kaybı söz konusudur.
• Eski haklarının hiçbiri korunmaz.

II. Capitis Deminutio Media (Orta Derecede Statü Kaybı)

• Vatandaşlık ve aile statüsü kaybedilir; özgürlük korunur.
• Kişi Roma vatandaşlığından çıkarılır, “peregrinus” (yabancı) olur.
• Malvarlığı, önceki statüsüne göre sınırlanabilir.

III. Capitis Deminutio Minima (En Hafif Statü Kaybı)

• Sadece aile statüsü kaybedilir.
• Evlenme, evlat edinme gibi durumlarda meydana gelir.
• Kişi artık başka bir ailenin üyesidir.
• Vatandaşlık ve özgürlük durumu devam eder.

---

🧠 Özet Tabloda Statü Kaybı

Tür	Kaybedilen Statüler	Kişilik Durumu
Capitis Deminutio Maxima	Özgürlük + Vatandaşlık + Aile	Tam kayıp
Capitis Deminutio Media	Vatandaşlık + Aile	Kısmi kayıp
Capitis Deminutio Minima	Yalnızca Aile	En hafif kayıp

---

💡 Modern Hukuka Etkileri

• Bugünkü hak yoksunluğu, vatandaşlıktan çıkarma, kişilik haklarının sınırlanması gibi kavramlar Roma’daki statü kayıplarıyla benzeşir.
• Ölüm karinesi ve ölümün hukukî etkileri hâlen medeni hukukta geçerlidir.
• Kayıp kişilerin gaipliğine karar verilmesi gibi kurumlar Roma’dan mirastır.

---

🔗 Tüm Roma Hukuku Ders Notları için:

📎 Roma Hukuku Ders Notları – www.gokhanyagmur.com.tr
Hazırlayan: Avukat Gökhan Yağmur – www.gokhanyagmur.com

---

📘 Test – Kişiliğin Sona Ermesi ve Statü Kayıpları

1. Capitis deminutio neyi ifade eder?
   A) Aile reisinin ölümü
   B) Vatandaşlık kazanımı
   C) Hukukî statü kaybı
   D) Mirasın devri
   E) Evlenme hakkı
2. Capitis deminutio maxima nedir?
   A) Yalnızca aile bağının kaybı
   B) Vatandaşlık kazanılması
   C) Özgürlük, vatandaşlık ve ailenin tümünün kaybı
   D) Hapis cezası
   E) Senato üyeliğinden çıkarılma
3. Roma’da ölüm neyin sona ermesidir?
   A) Mal varlığının başlangıcı
   B) Kişilik durumunun sona ermesi
   C) Vatandaşlığın kazanımı
   D) Özgürlüğün tanınması
   E) Evlenmenin sonu
4. Roma’da kölelik statüsünde kişi hangi hakka sahiptir?
   A) Dava açma
   B) Mal edinme
   C) Hiçbir hakka sahip değildir
   D) Seçme hakkı
   E) Boşanma hakkı
5. Capitis deminutio media nedir?
   A) Aile içi evlilik
   B) Özgürlüğün kaybı
   C) Vatandaşlık ve ailenin kaybı
   D) Aileye katılma
   E) Yalnızca ölüm
6. Capitis deminutio minima hangi statüyü etkiler?
   A) Vatandaşlık
   B) Özgürlük
   C) Aile
   D) Malvarlığı
   E) Yaş sınırı
7. Savaş esiri olan Roma vatandaşı ne statüye düşer?
   A) Peregrinus
   B) Pleb
   C) Capitis deminutio media
   D) Köle (servus)
   E) Latini
8. Ölümle birlikte ne başlar?
   A) Vatandaşlık
   B) Pater familias’lık
   C) Mirastan mahrumiyet
   D) Miras hukuku ve hakların devri
   E) Aile bağının kurulması
9. Capitis deminutio kavramı kaç farklı türde incelenir?
   A) 1
   B) 2
   C) 3
   D) 4
   E) 5
10. Capitis deminutio minima hangi durumlarda ortaya çıkar?
    A) Vatandaşlıktan çıkarma
    B) Özgürlüğün kaybı
    C) Aile statüsünün değişmesi
    D) Ölüm karinesi
    E) Savaşta esir düşme